Eyüpsultan'ın üç şah sultanıTümü

Birincisi Yavuz Sultan Selim’in, ikincisi II. Selim’in, üçüncüsü III. Mustafa’nın kızı olan üç Şâh Sultan ömürlerinin bir kısmını Eyüpsultan’da geçirmişler, Eyüpsultan’a eserler kazandırmışlardır.

Eyüpsultan'ın üç şah sultanı

Birincisi Yavuz Sultan Selim’in, ikincisi II. Selim’in, üçüncüsü III. Mustafa’nın kızı olan üç Şâh Sultan evlenmişler, ömürlerinin bir kısmını Eyüpsultan’da geçirmişler, vefatlarında bu mukaddes beldeye defnedilmişlerdir.

Üçünün de isminin Şah olması, zaman zaman birbirleri ile karıştırılmalarına sebep olmuştur. Biz bu yazıda üç Şah Sultan’ı kısaca tanıtıp Eyüpsultan’a kazandırdıkları eserler hakkında bilgi vereceğiz.

Baş, reis anlamına gelen ‘Şah’ kelimesi, Türk devletlerinde yöneticiler için sıfat olarak kullanıldığı gibi Osmanlı Devleti’nde kız çocukları için isim olarak da kullanılmıştır.

Satranç oyununun en güçlü taşı şahtır. Şiirin en güzel beyti de bu kelime ile ifade edilir. Sultan II. Mahmud da bir kızına ‘Şah’ ismini koymuş, ancak bu hanım sultan çocuk yaşta vefat etmiştir.

ÜÇ ŞAH SULTAN

Eyüpsultan’da Türbesi olan üç Şah Sultan’dan ilki Yavuz Sultan Selim’in kızı, Kanuni Sultan Süleyman’ın kız kardeşidir. Önce Merkez Efendi, ardından Sadrazam Lütfi Paşa ile evlenmiş olan Şah Sultan’ın Eyüpsultan Bahariye’de yaptırdığı cami ve tekke Mimar Sinan eseridir.

Caminin kuzeyinde yaptırdığı türbesi yıkılmış, türbe içinde kendisi, annesi ve torunu Neslihan Sultan’ın mermer kabirleri günümüze ulaşmıştır. Şah Sultan, kabir taşındaki tarihe göre Hicri 963 (1556)’da veba hastalığına yakalanarak vefat etmiştir.

Eyüpsultan’da türbesi olan ikinci Şah Sultan, Sultan II. Selim’in Nurbânû Hatun’dan olan kızıdır. Önce Çakırcıbaşı Hasan Paşa ile evlenen Şah Sultan, onun vefatından sonra 1575 yılında Zal Mahmud Paşa ile evlenmiştir.

Zal Mahmud Paşa ve Şah Sultan’ın birlikte yaptırdığı cami ve külliye Mimar Sinan’ın Eyüpsultan'daki en güzel eserlerinden biridir. Şah Sultan, Zal Mahmud Paşa ile birlikte, 1580 yılında aynı gece, aynı saatte vefat etmiş, külliyedeki türbelerine defnedilmişlerdir.

Eyüpsultan’da türbesi olan üçüncü Şah Sultan, Sultan III. Mustafa’nın ikinci eşi Mihrişah Hatun’dan olan kızı, Sultan III. Selim’in ablasıdır. Defterdar Caddesi üzerinde sebil, sıbyan mektebi, türbe ve çeşmeden oluşan bir külliye yaptırmıştır.

Külliyenin mimarı İbrahim Kâmil Ağa’dır. Şah Sultan, 14 Ramazan 1174 (1761)’de doğmuş, 1216 (1802)’de 42 yaşında vefat etmiştir. Defterdar Caddesi üzerindeki türbede annesi ve eşinin de kabirleri vardır.

ŞAH SULTAN CAMİİ

Hayatı en gizemli olan Şah Sultan, Yavuz Sultan Selim’in Ayşe Hatun’dan olan kızıdır. Bazı kaynaklarda ismi Devletşâh Sultan olarak da geçmektedir.

Manisa’da Merkez Efendi ile evlenip boşanmış, daha sonra Sadrazam Lütfi Paşa ile evlendirilmiştir. Bu evlilikten pek mutlu olmayan Şah Sultan, Paşa’dan boşandıktan sonra evlenmemiş, Merkez Efendi’den izin alarak onun dervişleri arasına katılmıştır.

Şah Sultan, Haliç’in Bahariye kıyısında, Hançerli Fatma Sultan’dan intikal eden sahil sarayını kullanmıştır. 1528 yılında Davutpaşa’da bir cami yaptıran Şah Sultan, 1530’lu yıllarda Bahariye’deki sahil sarayının bahçesine dönemin ünlü Sümbüli Şeyhi Merkez Efendi lakaplı Musluhiddin Musa Efendi için bir tekke yaptırmış; sonra cami ve mektep ilave ettirmiştir.

1766 depreminde zarar gören cami, Sultan III. Mustafa tarafından yenilenmiş, kubbeli olan caminin tavanı ahşaba dönüştürülüp çatısı kiremit döşenmiştir. Altı ahşap sütun üzerinde yükselen son cemaat yeri geniş saçaklı bir çatı ile örtülüdür. Tek şerefeli minaresi caminin kuzeybatı köşesindedir.

Caminin kemerli kapısı üzerinde üç satır halinde yer alan altı mısralı manzum kitabe metni Şeyhülislam Ebussuud Efendi’ye aittir. Silivrikapı’da bir mektep de yaptıran Şah Sultan, kardeşi Kanuni Sultan Süleyman’ın kendisine Dimetoka’da temlik ettiği arazi ve köyleri buraların yaşatılması için vakfetmiştir.

ZAL PAŞA KÜLLİYESİ

Sultan II. Selim ile Nurbanu Valide Sultan’ın kızı olan Şah Sultan, Manisa doğumludur. 1562 yılında Çakırcıbaşı Hasan Paşa ile evlenmiş, bu evliliği Hasan Paşa’nın vefatına kadar 11 yıl sürmüştür. Bir yıl sonra Zal Paşa ile nikahlanmış, ondan bir kızı, bir oğlu olmuştur. Oğlu Sultanzâde Köse Hüsrev Paşa, Adilcevaz’da Safeviler’e karşı yapılan savaşta şehit düşmüştür.

Şah Sultan, 977 (1569) yılında düzenlediği vakfiye ile külliyeyi medrese, türbe ve çeşme şeklinde planlamış; ancak Zal Mahmud Paşa ile 982’de (1575) yılında evlenmesinden sonra projeye camiyi de ekleyerek genişletmişlerdir. Şah Sultan, II. Selim’in kendisine bağışladığı Filibe’deki 40 bin akçe gelirli 12 köyün gelirini Zal Paşa Külliyesi için vakfetmiştir.

Rastlantı mıdır bilinmez ama Zal Mahmud Paşa, eşi Şah Sultan’la birlikte Şaban 988 (Eylül 1580) tarihinde, aynı gece vefat ettiğinde 50, Şah Sultan ise 36 yaşındaydı. Yaptırdıkları türbeye birlikte defnedilmişlerdir.

Zal Mahmud Paşa Külliyesi, Defterdar Caddesi ile Zal Paşa Caddesi arasında, her iki caddeye de kapısı olan cami, iki medrese, türbe ve çeşmeden oluşan dev bir külliyedir. Eyüpsultan’da Mimar Sinan’ın yaptığı en güzel eserlerden biridir.

ŞAH SULTAN KÜLLİYESİ

Nişancı Seyyid Mustafa Paşa ile evli olan Sultan III. Selim’ın ablası Şah Sultan, önceleri Divanyolu’ndaki sarayda oturmuş, rahatsızlanması üzerine, birçok valiliklerde bulunmuş olan Mustafa Paşa devlet görevinden ayrılmış, âsude bir yer olan Rami Çiftliği’ne yerleşmişlerdir.

Şâh Sultan; ibadetine düşkün, fakirlere yardımcı olan hayırsever bir sultan olarak tanınmıştır. Harap olan İskender Bey Mektebi’nin yerine, çevresinde bulunan Nafiz Feyzullah Efendizâde Hamid Molla Efendi Konağı’nı da satın alarak, her ikisini de yıktırıp, birleştirilen arsa üzerine; 1800’lerde kendi adına mektep, türbe, ve sebil inşa ettirmiş, çevresinde bir hazire meydana getirmiştir.

Feshane’nin batısında, Defterdar Caddesi üzerindeki külliye, ampir, barok karışımı bir mimariye sahiptir. Mimarı, İbrahim Kamil Ağa’dır. Sultan III. Selim döneminde Eyüp Sultan’da yapılan imar ve yenileşme hareketinin önemli bir parçasıdır.

Sultan III. Selim, 1700’lerin sonunda Eyüp Sultan Cami’ni yeniden yaptırırken, annesi Mihrişah Valide Sultan, dev bir imaret, sebil ve türbe yaptırmış; kız kardeşi Şah Sultan ise türbe, sebil ve mektepten oluşan bir külliye inşa ettirmiştir.

Şah Sultan Camii kitabesi:

Bulub Hakk’a giden râhı,
İder seyr-i ilellâhi,
Binâ kıldı kabul eyle,
Ki Şâh bint-i Selim Şâhî.
Didi Hâtif ana târih,
Ve inne’l-hayre Lillahi.

963 (1555)

Zal Mahmud Paşa Çeşme Kitabesi:

Sahibü’l-hayrât Şah Sultan
Maa Hazret-i Zal Mahmud Paşa
Fi sebilillah bunu etdi sebil
Selsebil ide Hüdâ ana cezâ
Teşnediller dediler târihini
Çeşme-i mâ-i hayât-ı cânfezâ.

998 (1590)